१. पृष्ठभूमि तथा स्थापना
यस संस्थाको जग पाल्पा जिल्लाबाट सुरु भएको एक सामाजिक सचेतना आन्दोलनसँग जोडिएको छ। यो आन्दोलन विशेषगरी कुमाल समुदायमा व्याप्त अशिक्षा, अन्धविश्वास र आर्थिक शोषण जस्ता सामाजिक विकृतिहरू विरुद्ध केन्द्रित थियो। समुदायलाई आन्तरिक रूपमा सशक्त बनाउने र सामाजिक न्याय स्थापित गर्ने यसको मूल उद्देश्य थियो।
यही सामाजिक आन्दोलनले संगठित रूप लिँदै आफ्नो संस्थागत यात्राको थालनी गर्यो। यस अभियानलाई औपचारिक स्वरूप प्रदान गर्दै विक्रम सम्वत् २०५० सालमा पाल्पा जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा सूर्यबहादुर कुमालको अध्यक्षतामा ‘नेपाल कुमाल समाज’ विधिवत रूपमा दर्ता भयो।
पाल्पाको एक स्थानीय अभियानबाट सुरु भएको यो संस्थागत यात्राले चाँडै नै राष्ट्रिय विस्तारको मार्ग तय गर्यो।
२. राष्ट्रिय विस्तार र आबद्धता
एउटा जिल्ला-स्तरीय संस्थाबाट राष्ट्रिय स्तरको संगठनमा रूपान्तरण हुनु नेपाल कुमाल समाजका लागि एक महत्त्वपूर्ण उपलब्धि थियो। यो कदमले देशैभरि छरिएर रहेका कुमाल समुदायलाई एउटै छातामुनि गोलबद्ध गर्न र उनीहरूको साझा आवाजलाई राष्ट्रिय स्तरमा मुखरित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
यसै उद्देश्य अनुरूप, विक्रम सम्वत् २०५७ सालमा संस्थालाई काठमाडौंमा केन्द्रीय कार्यालय रहने गरी राष्ट्रिय स्तरको संस्थाको रूपमा विधिवत दर्ता गरियो। राष्ट्रिय स्तरमा दर्ता भएसँगै यसले समुदायको प्रतिनिधित्वलाई अझ फराकिलो बनायो। सोही वर्ष, नेपाल कुमाल समाजले आफूलाई दुई महत्त्वपूर्ण राष्ट्रिय निकायहरूसँग औपचारिक रूपमा आबद्ध गरायो, जसले गर्दा कुमाल जातिको पहिचान र अधिकारलाई राष्ट्रिय आदिवासी जनजाति आन्दोलनको मूलधारमा स्थापित गर्न मद्दत पुग्यो:
* नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ
* आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान
संस्थागत सञ्जाल
आफ्नो स्थापनाकालदेखि हालसम्म, नेपाल कुमाल समाजले आफ्नो संस्थागत सञ्जाललाई सफलतापूर्वक देशका २३ वटा जिल्लाहरूमा विस्तार गरिसकेको छ। संगठन विस्तार भएका जिल्लाहरू यस प्रकार छन्:
अर्घाखाँची, इलाम ,कपिलवस्तु,
काठमाडौं, कास्की, गुल्मी,
गोरखा, चितवन ,झापा,
तनहुँ ,दाङ ,धादिङ,
नुवाकोट ,नवलपुर ,पर्वत,
पाल्पा, पूर्व नवलपरासी, बागलुङ,
रुपन्देही, लमजुङ, संखुवासभा,
सुर्खेत, स्याङ्जा ,
यस व्यापक संस्थागत विस्तार र सञ्जाल निर्माणको पछाडि संगठनलाई मार्गदर्शन गर्ने नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ।
३. ऐतिहासिक नेतृत्व तथा सञ्चालन
नेपाल कुमाल समाजलाई यसको स्थापनाकालदेखि वर्तमानसम्म डोर्याउनमा निरन्तर र समर्पित नेतृत्वको भूमिका सर्वोपरि रहेको छ। विभिन्न कालखण्डमा अध्यक्षको भूमिका निर्वाह गर्ने व्यक्तित्वहरूले संस्थाको विकास, विस्तार र सुदृढीकरणमा अमूल्य योगदान पुर्याउनुभएको छ।
संस्थाको स्थापनाकालदेखि हालसम्मका अध्यक्षहरूको कालानुक्रमिक विवरण तल प्रस्तुत गरिएको छ:
पदावधि (विक्रम सम्वत्) अध्यक्ष
२०५० – २०५३ श्री सूर्यबहादुर कुमाल
२०५३ – २०५९ श्री भक्तबहादुर कुमाल
२०६० – २०६३ श्री अर्जुनबहादुर कुमाल
२०६३ – २०६६ श्री जीतबहादुर कुमाल
२०६६ – २०७२ श्री नगेन्द्रकुमार कुमाल
२०७२ – २०७९ श्री केवल पाल्पाली कुमाल [१]
२०७२ – २०७९ श्री नरेन्द्रमान मुखिया कुमाल [२]
२०७९ – हालसम्म श्री तेलबहादुर ‘विशाल’ कुमाल
यस औपचारिक नेतृत्व संरचनाका साथै, संस्थाले आफ्नो उद्देश्यलाई थप प्रभावकारी बनाउन विशेषीकृत भातृ संगठनहरूको पनि विकास गरेको छ।
४. भातृ संगठनहरू
संस्थागत परिपक्वता हासिल गर्दै जाँदा नेपाल कुमाल समाजले समुदायभित्रका विभिन्न उमेर, समूह र पेशाका सदस्यहरूको विशिष्ट आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न विभिन्न भातृ संगठनहरू स्थापना गरेको छ। यी संगठनहरूले आ-आफ्नो क्षेत्रमा केन्द्रित भई समुदायको चौतर्फी विकासमा सघाउ पुर्याउँदै आएका छन्।
संस्थाका प्रमुख भातृ संगठनहरू यस प्रकार छन्:
* कुमाल विद्यार्थी समाज
* युवा कुमाल समाज नेपाल
* कुमाल सांस्कृतिक मञ्च
* कुमाल पत्रकार समाज
यी भातृ संगठनहरूको स्थापनाले नेपाल कुमाल समाजको समुदाय सशक्तीकरण प्रतिको बहुआयामिक दृष्टिकोणलाई स्पष्ट पार्दछ।
५. निष्कर्ष
नेपाल कुमाल समाजको संस्थागत इतिहास पाल्पाको एक स्थानीय सामाजिक जागरण अभियानबाट सुरु भई राष्ट्रिय स्तरको एक प्रतिष्ठित संगठनमा रूपान्तरण भएको एउटा प्रेरणादायी यात्रा हो। विक्रम सम्वत् २०५० मा औपचारिक रूपमा स्थापना भएदेखि यसले आफूलाई राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्दै २३ जिल्लामा आफ्नो सञ्जाल निर्माण गरेको छ। स्पष्ट र निरन्तर नेतृत्व, राष्ट्रिय आदिवासी जनजाति निकायहरूसँगको आबद्धता, र विद्यार्थी, युवा तथा व्यावसायिक क्षेत्रहरूलाई समेट्ने भातृ संगठनहरूको विकासले यसको संस्थागत सुदृढतालाई प्रमाणित गर्दछ। आज, नेपाल कुमाल समाज आफ्नो समुदायको हक, हित, र पहिचानका लागि संघर्षरत एक केन्द्रीय र महत्त्वपूर्ण संस्थाको रूपमा स्थापित छ।
